Vitamini A: N’an y’a ta kɔnɔ lakolon na, witaminiw bena bɔ banakɔfɛnw na sanni farikolo k’u minɛ ani k’u baara. Vitamini minw be se ka yɛlɛma tulu la, i n’a fɔ witamini A, u ka kan ka yɛlɛma tulu la walisa kɔnɔnugu ka se k’u sama. O kama, u ka kan ka ta dumuni kɔ walisa u ka se ka don mɔgɔ fari la ka ɲɛ.
Mɔgɔkɔrɔbaw ka epiteliyɛli seliliw be tiɲɛ joona, ani u ka sebagaya ka dɔgɔ dɔɔni. Vitamini A ka baaraba ye ka epiteliyɛli seliliw suguya caaman falenni sabati; o la, a ka kan ka witamini A fara a kan cogo bɛnnin na. Ka fara o kan, i be se ka dɔw sɔrɔ dumuniw na (i n’a fɔ karɔti, nɔnɔfɛnw, fanw, bɛgɛn biɲɛw, nakɔfɛnw binkɛnɛmanw ani nɔnɔfɛnw), witamini A furakisɛ be se ka ta kelen kelen, furakisɛ kelen siɲɛ kelen loon o loon, 25 000 IU be min kɔnɔ, tuma o tuma.
Vitamini C: O ye witamini ye min ka ɲi kosɔbɛ ani a be se ka yɛlɛma jii kɔnɔ. A ka kɛcogow tɛ basigi kosɔbɛ, wa a be tiɲɛ nɔgɔya la ni oksidi ye. Adamaden farikolo tɛ se ka witamini C dilan ani a ka ɲi k’a sɔrɔ dumuni na. O kama, an ka ɲi k’an janto an yɛrɛ la n’an be witamini C dumu ani k’a tobi.Jii, funteni, yeelen, nɔgɔ ani sisi be se ka witamini C tiɲɛ joona. N’an be jii la, n’an be tobili kɛ wala n’an be tile yeelen bɔ, o be se ka witamini C tiɲɛ kosɔbɛ.Ka fara o kan, sigarɛti kelen be witamini C miligaramu 25 bɔ an na ani n’an be dumuni sɔgɔnin miligaramu 100 dumu, o fana be witamini C miligaramu 25 bɔ an na .
.
Vitamini E: Balofɛn nafamanba lo adamaden farikolo la, mɔgɔ caaman be to ka witamini E fara a kan. Nka, sɛgɛsɛgɛli dɔ kɛra kɔsa la min y’a yira ko witamini E min be mɔgɔ minɛ ka juguya, o tɛ nɔɔ bɔ dɔrɔn, nka a be mɔgɔ ka sii dɔgɔya ani a be kɛlɛw kɛ ni furaw ye minw be kolositɛri-jigiya.
Sɛgɛsɛgɛlikɛlaw minw be Tel Aviv kalansoba la, Isirayɛli jamana na, olu ye sɛgɛsɛgɛri dɔ bɔ Ameriki ka zurunali *Arteriosclerosis, Thrombosis & Vascular Biology* [7] bɔko laban na, u ye mɔgɔ 300 000 ɲɔgɔn sɛgɛsɛgɛ minw bɔra Etazini, Erɔpu ani Isirayɛli, ka minw ye witamini E ta, u y’u suma ni minw m’a ta. Jaabiw y’a yira ko fɔlɔw ka ɲɛnamaya saan naani ɲɔgɔn tun ka dɔgɔ ni labanw ta ye.
Dumuni jumanw lo be ni witamini E ye?
O -min be weele ko "quality-adjusted life year" (QLAC) be ɲɛnamaya saan hakɛ yɛlɛma ni ɲɛnamaya kɛcogo sifa caaman ye ka kɛ ɲɛnamaya saan hakɛ kelen ye kɛnɛyako dafanin na. O ye miiriya ye min be kɛ ka furakɛli ni kɛnɛyako be na ni yɛlɛmani hakɛ min ye ɲɛnamaya kɛcogo n’a hakɛ la, o sɛgɛsɛgɛ. Nka, sɛgɛsɛgɛrikɛlaw y’a yira ko o kɔrɔ tɛ ko mɔgɔ o mɔgɔ be witamini E ta, o tigi bena kalo naani dɔgɔya. Kalan tɛmɛninw y’a yira fana ko witamini E farali tɛ bana dɔw bali dɔrɔn, nka a be se ka kɛlɛ fana ni furaw ye minw be kolositɛri-jigi. Sɛgɛsɛgɛrikɛlaw ko ni witamini E be se ka sɔrɔ dumuni na, a ka ɲi ka dɔ fara a kan.
Vitamini B6: Ni mɔgɔ ye piridɔkisini hakɛ caman ta cogo bɛnbali la (2-6g loon o loon kalo 2-40 kɔnɔ) k’a sababu kɛ degun ye min be sɔrɔ kalolabɔ ɲɛ, o be se ka kɛ sababu ye ka ataksi sensoriel ta ka taga ɲɛ ani ka farikolo yɔrɔ minw be duguma ani ka yɛrɛyɛrɛ, o tɛ nɔɔba to magali, funteni ani pain kan. Motɛri ni fasa cɛmancɛ yɔrɔw tɛ tiɲɛ. Piridɔkisini dabilanin kɔ, kɛnɛyali be sumaya kosɔbɛ ani banabagatɔ dɔw be kɛnɛya dɔɔni dɔrɔn. Kansɛri kɛlɛlanw be sɔrɔ adamaden farikolo yɔrɔ caaman na ani u tɛ fanga di. Ni mɔgɔ y’a dumu ka dama tɛmɛ, o tɛ farikolo nafa, dɔw yɛrɛ be se ka baga bila mɔgɔ la wala k’a faga.